Inl-01

Wat is een bovenlicht?

Een bovenlicht is het raam boven de (voor)deur, dat er voor zorgt dat er licht in de gang valt. Pas in de loop van de 17e eeuw kwamen de eerste huizen met een gang. Voor die tijd viel je meteen met de deur in huis, in de woonkamer wel te verstaan.

INLEIDING-01

De huizen in de 17e eeuw hadden ramen die veelal bestonden uit glas-in-lood-ramen, bestaande uit kleine ruitjes, aangezien men nog niet in staat was om groter vlakglas te maken. In de loop van de 17e eeuw kwamen de eerste houten sponningen in gebruik.
Dat was goedkoper dan lood in lood ramen, maar de ruitjes bleven nog steeds vrij klein.

Geertruidenberg, gerestaureerd pand in Renaissancestijl

Dit is een raam in de kerk van Schipluiden. Maar zou men in de middeleeuwen al ooit van Yin en Yang hebben gehoord?
In principe hebben wij hier te maken met een tweebenige swastica. In kerkramen komt ook de driebenige wel veel voor.
Het is een zonneteken, dat veel en graag werd toegepast in de gotische stijl-periode.

Kerk van Schipluiden

De Sint-Janskathedraal, in het centrum van Den Bosch wordt beschouwd als een hoogtepunt van de Brabantse Gotiek.
De buitenkant levert met zijn vele ornamenten, zoals de dubbele luchtbogen, de luchtboogfiguren en reliëfs boven de ramen, een voorbeeld van de versieringsdrift van de late Gotiek. De Sint-Jan is een bouwwerk dat volstrekt uniek is in de kerkelijke architectuur van Nederland: n.l. een Gotische kerk met een Romaanse toren.
En de rode bakstenen toren is wat er nog over is van een klein kerkje in Romaanse stijl.

Snijramen
Aangezien een bovenlicht een centrale plaats heeft boven de voordeur, konden de mensen door een ornament te plaatsen binnen het bovenlicht, laten zien dat ze welgesteld waren. De eerste Bovenlichten kwamen dan ook voor in huizen van de gegoede burgerij. Ze werden gemaakt in de mode van de tijd. Er werd gewerkt met sponningen met daartussenin kleine stukjes glas. De roeden werden uit hout gesneden. Op basis hiervan worden het ook wel snijramen genoemd. Doordat de mode steeds veranderde, kwamen er ook steeds weer andere typen snijramen.

Steeds minder complex
Meestal gaat een ontwikkeling van heel simpel naar steeds ingewikkelder. Bij de snijramen zien we eigenlijk het omgekeerde. De oudste snijramen zien er heel complex uit, terwijl de latere juist heel sterk vereenvoudigd zijn.

Wanneer is een bovenlicht een snijraam?

In principe kan de term snijraam alleen gebruikt worden wanneer het houtsnijwerk betreft. Weliswaar is het glas ook wel bijgesneden om binnen de roeden te passen, maar het snijden is gerelateerd aan het houtsnijdersvak. Denk maar aan de uitdrukking: dat snijdt hout. Als je een ornament hebt met daarachter een complete glasruit, waar het ornament voor gezet is, dan kun je nog steeds de term snijraam gebruiken als het een houten ornament betreft.

Datering van bovenlichten

De ouderdom van een bovenlicht correspondeert maar in zeldzame gevallen met de ouderdom van het pand.De houten snijramen zijn aan vermolming onderhevig en wanneer het tijd werd om het bovenlicht te vervangen werd gekozen voor een nieuw bovenlicht in de dan gangbare stijl. Je loopt er hoe dan ook tegen aan dat het soms erg moeilijk is om een idee te hebben van de datering.

Gotische snijramen
De oudste gotische snijramen zijn te vinden in de middeleeuwse kastelen en kerken.

Sporen in de tijd terug

In principe is de geschiedenis van bovenlichten nog ouder dan 1750, als de eerste bovenlichten boven de voordeuren van pakhuizen en woonhuizen verschijnen. Al daarvoor zijn er al kunstzinnige schrijnwerkers bezig, die dergelijke panelen maken voor kerken en kloosters. En snijden dan fraaie panelen voor koorbanken, preekstoelen of balustrades.
Maar wij kunnen nog verder terug. De gotische kerkramen van de oude middeleeuwse kerken zijn ook al te beschouwen als voorlopers van snijramen. Dan is het geen hout of smeedijzer, maar natuursteen (of baksteen, zoals hieronder) wat de begrenzing vormt waarbinnen het glas in lood is bevestigd.

https://www.metseltekens.nl
https://www.gleever.nl
https://www.dirkwebdesign.nl

Het werd gebouwd rond 1222 en zou in de loop der jaren uitgroeien tot een kathedraal.
Alleen begon deze kerk niet als een project waar mensen honderden jaren aan wilden bouwen, integendeel. Daarbij was er in die tijd zelfs een kerk vlakbij in Orthen, anderhalve kilometer er vandaan. Maar omdat de welgestelden klaagden dat dit ver lopen was, werd toen besloten dat er een kerk bij moest komen.
Deze Sint-Jan is de eerste 100 jaar een eenvoudig kerkje geweest, zoals er zoveel waren.
Totdat besloten werd om in de Gotische stijl verder te bouwen. Dat heeft het bijzondere bouwwerk de Sint-Janskathedraal voortgebracht, waar velen met bewondering naar komen kijken in Den Bosch.